Klettersteig: vernieuwde aanpak

Op de Clinic van 2 december 2006 werd beslist dat we bij de Bergstijgers voor de cursussen enkel nog met UIAA-goedgekeurde klettersteigsets van het Y-type zullen werken. We raden dan ook iedereen aan om zijn zelfgemaakte sets te vervangen. Je kan in de meeste buitensportzaken sets kopen zonder karabiners, zodat je de vorige (indien ze tenminste van het K-type zijn) kan hergebruiken. Eén en ander volgt uit een artikel van Pit Schubert over het testen van klettersteigsets.

STANDAARDTESTEN VAN KLETTERSTEIGSETS
Door Pit Schubert, voorzitter van het UIAA-veiligheidscomité; hij leidde 32 jaar lang de veiligheidscel van de DAV (Deutschen Alpenverein)

Klettersteig wordt meer en meer populair. Qua veiligheid is er dan ook één en ander veranderd de laatste tijd. Vroeger was een touw samen met een schroefkarabiner een min of meer bruikbare noodoplossing, die echter bij een ernstige val kon falen. Bij de huidige klettersteigsets is een breuk bij correct gebruik niet meer te vrezen.

Waarom hebben we voor de veiligheid bij een via ferrata een klettersteigset nodig? Waarom volstaat een lint of een kort touw met een gewone schroefkarabiner niet?
Het begrip ‘valfactor’ speelt hier een cruciale rol. De valfactor (de intensiteit van de val) geeft de verhouding aan tussen de gevallen afstand en de hoeveelheid touw dat deze val heeft helpen opvangen. Waar deze valfactor bij klimmen maximum de waarde 2 kan bereiken, kan dit bij een klettersteig veel hoger oplopen. Het aantal meters dat je valt is normaal gezien niet groot, maar de valfactor kan tot 5 of meer oplopen (val van 5 m opgevangen door een touw van 1m).
Vooral bij gebruik van een (statisch) lint, kunnen zeer hoge krachten optreden waarbij waarden tot 20 kN bereikt kunnen worden, met als gevolg dat het lint of de karabiner breekt. Klettersteigsets reduceren de valkracht tot een aanvaardbaar niveau.

Standaardtest
Een set bestaat uit twee karabiners aan een stukje touw of lint, dat door een remapparaat of schok-absorber loopt. Dit laatste moet aan de gordel bevestigd worden. De rem is meestal vervaardigd uit een lichtmetalen plaat met enkele gaten erin.
Bij een val schuift het touw doorheen de schok-absorber waarbij de val afgeremd wordt en het lichaam "dynamisch" beveiligd wordt.

De rem moet voldoen aan enkele normen (EN 958 en UIAA 128). Zij zijn dus zodanig ontworpen dat ze een bepaalde valenergie met een gelimiteerde remkracht op een gelimiteerde afstand kunnen opvangen.

Details:

• De test bestaat uit het laten vallen van een gewicht van 80 kg over een afstand van 5 m. Daarbij mag de remkracht waarbij het touw door de rem getrokken wordt, niet hoger zijn dan 6 kN. Bij de meeste fabrikanten ligt die kracht tussen 4 en 5 kN. Verder mag het touw niet meer dan 1,2 m door de rem getrokken worden.
• De klettersteigset mag ook niet te los zitten.Als men bijvoorbeeld in de set gewoon hangt mag het touw niet spontaan doorglijden. De test bestaat erin dat bij een statische kracht van 1,2 kN het touw dus niet mag doorschuiven in de rem.
• Om de totale set te testen wordt de statische kracht daarna tot 9 kN opgedreven, zonder dat er iets mag breken in het geheel.
• Daar de krachten bij een val zo hoog kunnen oplopen dient men de zogenaamde klettersteigkarabiners type K (EN 12275 en UIAA 121) te gebruiken, die een hogere breukkracht hebben.

Aanvullingen
De normen worden steeds aan de stand der techniek aangepast. Het is te voorzien dat in de toekomst het gebruik van knopen om een karabiner aan de klettersteigtouwen te bevestigen, zal verboden worden. Onderzoek heeft uitgewezen dat een deel van de ongevallen bij via ferratas te wijten is aan het van zelf loskomen van een knoop. Daarom zullen enkel nog gestikte linten toegelaten zijn om de karabiner te bevestigen. Pit Schubert heeft bij zijn onderzoek vastgesteld dat knopen die met de hand gemaakt werden nog kunnen loskomen, hoe sterk die ook aangespannen zijn. Om zeker te zijn dat ze niet loskomen zou men een kracht van 5 kN moeten aanwenden, hetgeen enkel met een trekmachine kan verwezenlijkt worden. Ook afgetapete knopen kunnen vanzelf loskomen, zeker als men bedenkt dat de kleefwerking met de tijd afneemt en dat vochtigheid een zeer slechte invloed zal hebben.

Welke vorm
Er bestaan 2 vormen die volgens de Euro-Norm (EN 958) toegelaten zijn: de Y-vorm en de V-vorm. Deze laatste heeft een aantal belangrijke nadelen.

• Bij de V-vorm mag je telkens slechts één karabiner inpikken, omdat anders de remwerking niet meer mogelijk is. Daardoor worden de handelingen bij de V-vorm tamelijk omslachtig. Ze vergen immers meer kracht en meer tijd, omdat bij correct gebruik de karabiners telkens in de gordel moeten gehangen worden
• Daar je slecht één karabiner gebruikt is er ook geen extra zekering meer als een karabiner zou breken bij een val.

De UIAA-norm (UIAA 128) laat daarom de V-vorm niet meer toe. Alle producenten van klettersteigsets bieden de Y-vorm aan en slechts enkele nog de verouderde V-vorm. Het is dan ook te voorzien dat deze uit de markt zal verdwijnen.
Voor de rest zijn er geen standaardnormen voor een klettersteigset

Hoe aanbinden?
Voor de bevestiging (het woord ‘aanbinden’ is in feite niet correct) van de rem aan de gordel zijn er 3 mogelijkheden:

• Ofwel bind je je in met een touw, maar dan een langer touw dan normaal, zodat je 2 afzonderlijke knopen kan leggen (zie tekening).Indien één van beide zou lossen bij een val dan zal de tweede de set aan je gordel blijven bevestigen.
• Ofwel gebruik je een ‘maillon rapide’ of sluitring. De schroefdraad hiervan is zodanig dat hij niet automatisch zal openen. Dergelijke sluitringen worden slechts door een beperkt aantal producenten gemaakt. In elk geval moet een maillon rapide een breuksterkte hebben van 10 kN. Gebruik geen gewone schroefkarabiner, want die kan dwars belast worden bij een val en kan dan makkelijk breken.
• De gemakkelijkste oplossing is om een lint te gebruiken en die met een ankersteek rechtstreeks aan de gordel te bevestigen. Deze linten zijn genaaid, maar de praktijk heeft bewezen dat zij geen veiligheidsprobleem stellen. Bovendien worden de klettersteigsets kompleet met geïntegreerde linten en ingenaaide karabiners getest (CE-teken). Op de Europese markt mogen enkel standaardgeteste sets aangeboden worden.

Gewicht
Klettersteigsets (inclusief de karabiners) wegen naargelang de fabrikant tussen 400 en 650 gr. Dit gewichtsverschil wordt vooral bepaald door de karabiners, waarbij de nieuwste soort met het sluitingsmechanisme achteraan iets zwaarder weegt, maar deze constructie verdient de voorkeur omdat hij stabieler en handiger is. Natuurlijk mag het gewicht bij de aankoop geen belangrijk criterium zijn, want 100 g meer of minder is verwaarloosbaar.

Extras
Sommige fabrikanten bieden modellen met extras aan, die bepaalde voordelen bieden

• Wanneer de zekeringstouwen voorzien zijn van een elastische band, kunnen die de lengte van de touwen verkorten. Dit vermijdt dat te lange linten naar beneden hangen met het gevaar om met de knieën of de voeten daarin vast te geraken. Soms moet men het gevoel overwinnen dat zo’n “dun plastieklint” het niet zou houden bij een val. Maar bedenk hierbij dat klettersteigsets die niet aan de norm beantwoorden gewoon niet op de Europese markt kunnnen komen.
• Het deel van het touw dat bij een val door de metalen rem getrokken wordt en dus de val opvangt, kan ook in de weg hangen bij normaal gebruik. Bij sommige modellen is dit deel van het touw in een klein zakje gestoken, dat er uitziet als een tas voor een fototoestel. Bij een val wordt het touw eruit getrokken.

Hergebruik
Wanneer je een ernstige val maakt en het touw is door de rem getrokken, stelt zich de vraag “Wat nu? Verder gaan of niet?” De aanbeveling in de gebruikshandleiding zegt dat de set dan naar de fabrikant moet gestuurd worden voor nazicht en eventueel herstel. Dit zal op dat moment niet veel helpen want gewoonlijk zal je je dan niet op het allereerste of laatste segment van de klettersteig bevinden.

• Vooreerst moet je het touw dat door de rem getrokken is controleren op mogelijke beschadiging. Indien, zoals gewoonlijk, enkel de mantel van het touw licht gesmolten is of de randen van het lint uitgerafeld zijn, dan bestaat er geen gevaar. Men moet enkel de rem op zijn oorspronkelijke plaats zetten door het touw terug erdoor te trekken en men kan verder gaan.
  Indien de schade ernstiger is moet je de rem zoals hierboven op zijn juiste plaats zetten en het beschadigde deel van het remtouw afknopen, zodat het niet meer kan belast worden. Dit heeft natuurlijk tot gevolg dat de rem bij een eventuele volgende val slechts gedeeltelijk kan werken. Het is dan de boodschap om zeer voorzichtig verder te kletteren om een mogelijke etreme val te vermijden, waarbij de belasting de voor mensen te verdragen waarde van 6 kN zou overschrijden.
• Je moet ook de schok-absorber of rem controleren op een eventueel defect, alhoewel het bijna niet kan voorkomen dat daar een breuk optreedt.
• Eens je terug thuis bent is het raadzaam om de klettersteigset terug naar de fabrikant te sturen om na te zien en eventueel te herstellen. Misschien is het nog beter om je direct een nieuwe set aan te schaffen, vooral als je beschadigde set een ouder model was.
• Ter geruststelling kan hieraan toegevoegd worden dat het bij de auteur (Pit Schubert), noch bij de ÖAV, noch bij de DAV bekend is dat er klettersteigsets zodanig beschadigd werden door een val dat men niet meer kon hergebruiken. Dit komt enerzijds omdat de klettersteigets blijkbaar zo sterk zijn omwille van de hoge normen en anderzijds omdat er zo weinig gevallen wordt bij een via ferrata.

Tips
Het is absoluut verboden om, om welke reden ook, een ander touw in de metalen schok-absorber te steken. Daarom mogen de buitensportwinkels geen afzonderlijke metalen klettersteigremplaten (dus zonder bijhorend touw) meer aanbieden. Enkel wanneer de fabrikanten de vangstoot en de remwerking van de sets zeer uitgebreid getest hebben volgens de UIAA-richtlijnen, kan men een klettersteigset gebruiken. Wanneer je andere touwen gebruikt (of te dun, of te dik) kan de waarde van 6 kN overschreden worden en kan zo leiden tot een exorbitante belasting, met alle gevolgen vandien (materiaalbreuk of het overschrijden van de belasting die het lichaam kan verdragen).
Daarbij komt nog dat de aansprakelijkheid van de fabrikant volledig verdwijnt als je zelf het touw vervangt in de schok-absorber.

Gebruiksduur
De fabrikanten zouden in de handleiding van de klettersteigsets richtlijnen over de gebruiksduur moeten geven. Natuurlijk zullen zij bij hun aanbevelingen op zekerheid spelen en dus die gebruiksduur aan de lage kant schatten, zodat ze bij een ernstig ongeval geen zware schadeclaims kunnen ontvangen. Men hoeft zich echter niet direct zorgen te maken, wanneer die gebruiksduur overschreden wordt. Klettersteigsets zullen immers niet van de ene op de andere dag onbruikbaar worden. Uit het onderzoek naar veroudering van touwen weet men nu dat touwen weinig verouderen. En het spreekt bijna vanzelf dat de metalen schok-absorber, in verhouding tot de levensduur van de klettersteigset, nauwelijks veroudert.

Verdere ontwikkelingen
De maximale belasting van 6 kN is berekend voor het lichaamsgewicht van volwassenen. Men vermoedt dat wanneer kinderen met hun kleiner gewicht aan een dergelijke grote vangstoot onderworpen worden, zij een belasting zullen ondervinden die groter is dan hun lichaam kan verdragen. Dit komt vooral omdat het gewicht van hun hoofd in vergelijking met dat van de rest van hun lichaam groter is dan bij volwassenen. Daardoor zouden zij grote letsels aan de halswervels kunnen oplopen.
De eerste onderzoeken van een bekende Duitse fabrikant van klettersteigsets, die zijn bevindingen ter beschikking stelde van de UIAA, tonen evenwel aan dat de impact bij een valgewicht van 55 kg 10% lager ligt dan bij een gewicht van 80 kg (standaard test). Deze lagere waarde is dan blijkbaar in het voordeel voor mensen met een lager gewicht. Dit wederlegt dus iedere natuurkundige wetmatigheid. Het veiligheidscomité van de UIAA onderzoekt ook dit probleem met het doel de standaardtests aan te passen zodat ze ook voor mensen met klein gewicht gelden. Er zijn nog geen ongevallen bekend ten gevolge van deze problematiek.

Nog te onderzoeken
Er moet nog enig onderzoek gebeuren om volgende 2 problemen op te lossen.

• Wat gebeurt er precies wanneer een klettersteigset in natte toestand (bij zware regen bijvoorbeeld) bij een ernstige val belast wordt? Zal de stootkracht van de val dan anders zijn dan in droge toestand? Of hij geringer dan wel groter zal zijn weet men nog niet.
• Het gebeurt hoogst zelden dat een klettersteigset zwaar belast wordt. Het zal dus geregeld voorkomen dat het touw dat in de metalen schok-absorber zit met de tijd stijver wordt. Indien de set dan zwaar belast wordt door een val, kan dus het gevaar bestaan dat de impact hoger is dan toegelaten. De normtesten gebeuren altijd kort na de fabricatie, wanneer het touw nog zeer flexibel is. Wanneer dus jaren later de set zwaar belast is, kan de vangstoot misschien over de 6 kN gaan.

TOEVOEGINGEN

Klimgordel
Voor het rotsklimmen in de bergen (en het klimmen op klimmuren) gebruiken de meesten alleen een heupgordel. Voor klettersteig bestaat er meer discussie. Klettersteigers dragen meestal een rugzak, die bij lang in het touw hangen de rug zwaar belast. Dit komt omdat bij gebruik van een heupgordel zonder borstgordel het aanhechtingspunt laag ligt.
Van de andere kant zal bij gebruik van heup-en borstgordel, het aanhechtingspunt dusdanig verschillen van het zwaartepunt dat bij de schok van de val het lichaam onderhevig kan zijn aan een omwenteling waarbij er veel kans is dat het hoofd tegen de rots wordt geslagen.
Hier moet evenwel aan toegevoegd worden dat door het dragen van een rugzak het zwaartepunt ook verhoogt.
De specialisten zijn er nog niet uit wat het beste is.
Onderzoek heeft uitgewezen dat er nauwelijks een verschil is in het percentage zware ongevallen door al dan niet een borstgordel te dragen.

Parkoers
Op de nieuwste via ferrata parkoersen zijn de kabels niet meer strak gespannen, zoals traditioneel in de Dolomieten, maar hangen ze bij de bevestigingspunten iets door. Dit is veiliger omdat bij een val de karabiner niet kan blokkeren op het stalen bevestigingspunt, maar aan de kabel zelf blijft hangen. Van de andere kant moet je dan steeds opletten dat je karabiners niet blijven steken achter de kabel wanneer je omhoog klimt.

Sommige parkoersen zijn uitgerust met een varkenskrulletje aan de bevestigingspunten. Dit wordt gebruikt door gidsen om een cordéétouw in te hangen.

Tip: bevestig door middel van een ankersteek een héél kort lint met een schroefkarabiner aan je gordel. Hiermee kan je je vastklikken aan een trede in de rots of aan een kabel. Zo kan je je laten hangen om snel wat uit te rusten of je kan het gebruiken om een foto te maken. Bij een volgende generatie klettersteigsets zal deze optie waarschijnlijk voorzien zijn.

Bron: Vertaald uit "Berg und Steigen" 2/2004