Voetmisvormingen bij sportklimmen

Aan de hand van 30 mannelijke, prestatiegerichte sportklimmers werden chronische overbelastingsletsels van de voeten bestudeerd. Als deelnamecriterium gold een minimum klimniveau 9 (naar UIAA) en meer dan 5 jaar klimsportbeoefening. 87% van de klimmers aanvaarden bewust pijn aan de voeten in de klimschoenen om betere klimprestaties te behalen. Alle klimmers hadden drukletsels en eelt ter hoogte van de strekzijde van de tenen, verder werden bloedingen onder de nagels, nagelbedinfecties en groeistoornissen van de nagels gezien. Een hallux valgus aan één voet kwam voor bij 53% van de klimmers, aan twee voeten bij 20%. Hallux valgus is een afwijking in de stand van de grote teen waarbij deze gedrukt wordt tegen de andere tenen. Na verloop van tijd vormt zich een knobbel aan de binnenzijde van de voet ter hoogte van de basis van de grote teen.

Inleiding.
Bij het onderzoek naar overbelastingsletsels bij sportklimmers stond tot nu toe steeds het onderzoek van de bovenste ledematen op de voorgrond. De meeste overbelastingsletsels en verwondingen komen voor aan de handen. Onderzoek in verband met de onderste ledematen is veel beperkter. Om de klimvaardigheid en het contact met de rots te verbeteren, dragen sportklimmers speciale, zeer nauwe klimschoenen. Dit kan leiden tot chronische voetproblemen. Het volgende onderzoek gaat over voorvoetveranderingen bij sportklimmers.

Ontwikkeling van klimschoenen.
Vroeger werd in de bergen en klimzaal geklommen met klassieke zware bergschoenen. Speciale klimschoenen waren meestal van eigen makelij. Bijvoorbeeld werden dikke sokken met meerdere lagen stof aan de zolen versterkt om zo een zachtere klimschoen met beter rotscontact te verkrijgen. Deze schoentjes waren heel snel stuk. Sommigen klommen blootsvoets. Pas vanaf de jaren '80 kwam de eerste klimschoen op de markt. Daardoor werd een nieuw tijdperk van topprestaties in de klimsport ingeluid. De ontwikkeling van steeds betere schoenen met sterkere antislipzolen heeft sindsdien zeker bijgedragen tot verder verhogen van de klimniveaus. Bij de huidige modellen beheersen principes als "downturn" (concave opspanning van de zool om de druk van de teentoppen te verhogen) en "asymmetrie" (vormgeving met concentratie van de schoentip ter hoogte van de grote teen) het ontwerp. Enkel hierdoor kan de druk op de juiste manier worden overgebracht bij het klimmen. Omdat elke schoen met de tijd wat uitzet, worden de schoenen zo klein mogelijk aangepast. Dit gaat steeds gepaard met pijn en leidt onvermijdelijk tot voetproblemen.

Methodiek
Gedurende een tijdspanne van 3 maanden werden 30 mannelijk klimmers ondervraagd en onderzocht. Hierbij werden gestandaardiseerde onderzoeken en bepaalde toelatingsvoorwaarden vastgesteld. Als voorwaarde gold : tenminste 5 jaar klimmen en klimniveau 9. Geen van de proefpersonen had vóór het beoefenen van de klimsport voorvoetmisvormingen. De 30 mannelijke proefpersonen hadden een gemiddelde leeftijd van 29,2 jaar, een gemiddeld lichaamsgewicht van 68,7kg en een gemiddelde lengte van 1,80m. Gemiddeld waren ze reeds 12,8 jaar actief in de klimsport en trainden 12,2 uur per week. Het klimniveau varieerde van 8+ tot 11-. Voor onderzoek van de hallux valgus-misvorming werden zowel de radiologische als de klinische hallux valgus-hoek ( hoek tussen eerste middenvoetbeen en basiskootje van de grote teen) bepaald. De norm voor radiologische hallux valgus varieert in de literatuuur tussen 5°en 15°. Om klinische meetfouten uit te sluiten werd bij dit onderzoek de grenswaarde voor classificatie als hallux valgus vastgelegd op 20° asafwijking tussen eerste teenkootje van de grote teen en de basisphalanx in vooraanzicht bij een staande persoon.

Gegevens
Het verschil in grootte tussen gewone schoenen en klimschoenen bedroeg gemiddeld 2,3 maten. Bovendien hadden 87% van de klimmers er pijn voor over om betere prestaties neer te zetten. 87% van de proefpersonen had ook pijnlijke voeten in rust. Alle klimmers hadden drukletsels en eelt aan de strekzijde van de tenen ( grote teen 100%, tweede teen 95%, derde teen 85%, vierde teen 43%, vijfde teen 8%). Andere afwijkingen waren dode nagels (10%), gebroken nagels (10%), uitval van de nagel (3%), infectie van het nagelbed (7%), schimmelinfecties (10%), blaarvorming (10%) en bloeding onder de nagel (30%). Hallux valgus: deze misvorming werd volgens de aangegeven definitie en meettechniek onderzocht. 53% (16/30 ) had een hallux valgus aan één voet en 20% (6/30) aan beide voeten.

Bespreking
Tot nu toe werden bij sportklimmers vooral verwondingen en overbelastingsletsels van de bovenste ledematen onderzocht. Deze maken in verschillende onderzoeken tot 93% van alle letsels uit. Het gaat vooral om inscheuren van peesscheden en letsels van de buigpezen. Onderzoek van de onderste ledematen gebeurde enkel door Largiader en Oelz. Zowel de constructie als het uitzetten van de schoen door materiaalmoeheid, zorgen ervoor dat klimschoenen erg nauw gedragen worden. De teengewrichten zijn in klimschoenen niet gestrekt maar samengedrukt. Hieruit volgt een aantal chronische problemen ter hoogte van de voorvoet. Hoe klein deze schoenen gedragen worden, blijkt uit het verschil in grootte tussen normale schoenen en klimschoenen ( 2 tot 3 maten). Dit resulteert natuurlijk in een groot aantal klimmers met klachten. 87% van de klimmers neemt bewust de pijn aan de voeten erbij om beter te kunnen klimmen. Alle onderzochte klimmers hadden eelt en drukletsels op de tenen. Geen ernstige verwondingen, maar toch mogelijk aanleiding tot langdurige problemen. Gebroken teennagels, verlies van nagels zijn veel voorkomende problemen die kunnen leiden tot nagelbedinfectie. De frekwente bloedingen onder de nagel tonen hoe nauw de schoentjes gedragen worden. In de studie van Largiader en Oelz vertonen 28% van de onderzochten nagelgroeistoornissen en 21% voetafwijkingen. Deze gegevens moeten vergeleken worden met onze gegevens. De groep van Largiader en Oelz was heterogeen en het gemiddelde klimniveau was 6. Bovendien trainden deze mensen minder per week en beoefenden ze de klimsport minder lang.
Bij dit onderzoek werd getracht het voorkomen van hallux valgus te bepalen. Door de nauwe plaatsing van de voet in de klimschoen, wordt de grote teen geforceerd gedrukt naar de andere tenen toe. Radiografie van dezelfde voet, staande met en zonder schoen toont dit. Er is op RX geen significant verschil tussen de symmetrische en asymmetrische schoen (beide drukken de grote teen in de verkeerde richting). Het ontstaan van hallux valgus hangt af van verschillende factoren. Toch wordt het dragen van smalle schoenen als uitlokkende factor beschouwd. Deze risicofactor komt bij sportklimmers dus veel voor. Zelfs de nieuwere schoenen die beter aangepast zouden zijn aan de natuurlijke vorm van de voet verdringen de grote teen uit zijn normale positie. Aldus kan de jaren aanhoudende klemming in de klimschoen gedurende 12,3 uur per week tot chronische afwijkingen leiden. Dit geeft soms al bij jonge klimmers aanleiding tot operaties. Volgens de strenge criteria in de studie gehanteerd, vond men bij 53% van de klimmers een hallux valgus aan 1 voet en bij 20% aan de 2 voeten. Volgens Marcinko ligt de aanwezigheid van hallux valgus in de leeftijdsgroep van 17- tot 44-jarige mannen op 4,3%. Dit toont duidelijk dat de aanwezigheid bij sportklimmers verhoogd is. Vrouwen werden omwille van andere voorbeschikkende factoren voor hallux valgus niet in de studie opgenomen (ballet, hoge hakken).

Besluit
Om de genoemde overbelastingsletsels te verminderen is het nuttig het volgende te overwegen. Ook al is het belangrijk nauwe schoenen te dragen bij klimtechnisch moeilijke routes, toch is dit voor het overgrote deel van de routes niet echt vereist. Het zou goed zijn om een tweede paar minder nauwe schoenen te gebruiken waar mogelijk. Vooral om in zaal te klimmen is een gemakkelijke klimschoen erg nuttig. Technische constructie en gebruikte materialen moeten verder verbeterd worden. Wat beoogd wordt door het dragen van te kleine schoenen, wordt door verschillende constructiekenmerken (downturn, inwerken van een gummiband in de schoen) bereikt. Zo is het mogelijk de schoen iets ruimer te dragen. We zien ook verbetering in de gebruikte materialen. Standaard leder wordt vervangen door kunstleder of voorgerekt leder. Hierdoor vermindert het uitzetten van de schoenen waardoor ze ook weer iets groter kunnen gedragen worden. Deze ontwikkelingen die voor de klimmers meer comfort geven zouden ook best op medisch vlak worden opgevolgd.